در نجوم باستان مهمترین ابزار برای مشاهده آسمان چشم انسان بوده است. اما از همان تمدنهای اولیه بشر همواره در پی به کار گیری ابزارها ی دیگر برای مشاهده دقیقتر آسمان بوده است در ابتدا این ابزارها در حد بنا های سنگی یا رصد خانه های ساده ی پیش از تاریخ نجوم بودند. اما در طول تاریخ بتدریج ابزار های مکانیکی دیگری ساخته شدند تا با کمک آنها رصد های دقیقتری صورت گیرد و یکی از آنها که از مهمترین و کاملترین ابزارها بوده است و در تاریخ نجوم اهمیت بسیاری ذاشته است ، اسطرلاب نام دارد.

متاسفانه امروزه واژه اسطرلاب به صورت مرکب ((رمل و اسطرلاب)) مصطلح شده است که نوعی مفهوم فالگیری و طالع بینی از آن مستفاد میشود. در صورتی که ((رمل)) موضوعی بی پایه و مجموعه ی اعمالی برای فالگیری ، اما اسطرلاب ابزاری نجومی و برای اندازه گیری های نجومی است.

اسطرلاب در واقع مدل آسمان بر روی یک صفحه است (با این فرض که زمین در مرکز عالم قرار گرفته باشد و اجرام آسمانی به دور آن بچر خند).

با استفاده از اسطرلاب می توان ارتفاع ستاره ها ، ماه و خورشید را تعیین کرد. همچنین اسطرلاب ها ، نمودارها و صفحه هایی دارند که تعیین مکان ستاره ها نسبت به افق ، تعیین مکان خورشید و ماه و سیارات رانسبت به ستاره های ثابت و تعیین زمان را ممکن میکند. اخترشناسان قدیم با استفاده از اسطرلاب زمان طلوع و غروب ستاره ها ، خورشید و ماه و سیارات را تعیین میکردند. از اسطرلاب در اندازه گیری های زمینی هم میتوان استفاده کرد مثلا میتوان فواصل اجسام ، ارتفاع کوه و عمق چاه را اندازه گرفت.

اسطرلاب انواع مختلفی دارد که اسطرلاب مسطح ، کروی و خطی از آن جمله اند. اما اسطرلاب مسطح رایجترین نوع بود که طی قرنهای میانی ، تا حد ممکن کامل شد. احتمالا اسطرلاب مسطح در حدود قرن دوم میلادی در یونان اختراع شد ، ولی در دوره ی اسلامی تکامل یافت و به یکی از مهمترین ابزارهای نجومی پیوست.

قدیمی ترین اسطرلاب اروپایی از حدود قرن دوازده میلادی به جا مانده است.

همچنین بی تردید اسطرلاب شاه سلطان حسین صفوی زیباترین و دقیقترین اسطرلابی است که میتوان نام برد ، این اسطرلاب اکنون در موزه ی بریتانیا نگهداری میشود.

تا ابتدای قرن هفدهم ، اخترشناسان در رصدهایشان از اسطرلاب ، زاویه سنجهای ساده و ابزارهای ابتدایی بهره می بردند ، امادر سال 1609.م برای نخستین بار گالیله از تلسکوپ برای رصدهای نجومی استفاده کرد ، به این ترتیب تحولی بنیادی در اخترشناسی پدید آمد و کم کم نقش اسطرلاب در علم نجومی کم شد.